Reykjavík í nóvember 2006.

Verkleg kennsla í grunnskólum

Opið bréf til Menntasviðs Reykjavíkur

Undanfarin misseri hefur umræða um verklegt nám í framhaldsskólum verið áberandi í þjóðfélaginu. Menntamálaráðuneytið hefur lagt aukna áherslu á að jafna stöðu verklegs og bóklegs náms og aðilar á vinnumarkaði hafa einnig látið í sér heyra um að bæta þurfi stöðu verklegs náms og stuðla að því að fleiri nemendur velji slíkt nám því staðan á vinnumarkaði sé alvarleg. Mikill skortur er á iðnaðarfólki og í flestum stéttum þar sem verkkunnáttu er krafist.

Í grunnskólanum er lagður grunnur að framhaldsnámi og starfsvali flestra þeirra sem hefja nám í framhaldsskólum eða störf á vinnumarkaði. Aðalnámskrá grunnskóla gerir ráð fyrir að nemendum séu kenndar helstu greinar lista og verkmenningar. Þar hefur kennsla í smíðum skipað sér stóran sess. Smíðakennsla kennir ekki einungis meðferð efna og verkfæra, heldur kennir hún, ef vel er á haldið, nemendum að skipuleggja og framkvæma vinnu sína. Auk þess að þjálfa fínhreyfingar og virkja sköpunargleði krefst verklegt nám útsjónarsemi, skipulags, skilnings á verkferli, verkfærni, þekkingar á efnum og verkfærum, og síðast en ekki síst tengingar við raunverulegar aðstæður sem koma fyrir síðar á lífsleiðinni. Með vel útfærðri kennslu eins og Aðalnámskrá gerir ráð fyrir er nemendum gert gott veganesti til framtíðar. Því er afar mikilvægt að vel sé staðið að þessum þætti skólastarfsins.  

Börn og unglingar þurfa hvetjandi umhverfi og þroskandi viðfangsefni til þess að komast til manns. Smíðakennsla á sér langa hefð og má fullyrða að greinin nýtur almennrar hylli hjá nemendum og foreldrum. Flestum ber einnig saman um að fáar greinar séu betri vettvangur fyrir yfirfærslu þekkingar, alhliða þroska og hreyfiþjálfun barna og unglinga.

Einstaklingsmiðað nám eru áherslur í kennsluháttum dagsins í dag. Í eðli sínu er kennsla og nám í hönnun og smíði einstaklingsmiðuð. En er ef til vill átt við að grunnskólarnir leggi höfuðáherslur á bóknám fyrst verið er að skera svo rækilega niður í aðstöðu til helstu verkgreinarinnar? Á hátíðarstundum og þegar þarf að afla sér álits og vinsælda, er talað um að auka veg list- og verkgreina. Á sama tíma og verið er að hvetja til aukinnar aðsóknar í verknám virðist það vera stefna Reykjavíkurborgar að draga saman aðstöðu til list- og verkgreina og þá sérstalega til smíðakennslu. Hvað er til ráða þegar svo er komið? Hversu vel mun það duga að tala, gera samninga og námsskrár ef hver höndin er upp á móti annarri og sífellt hallar undan fæti? Ef framkvæmdir eru í öfugu hlutfalli við það sem talað er og þann vilja sem fram kemur í samningum og reglugerðum er ekki von að vel fari.

Undanfarin ár hefur Menntaráð unnið markvisst að því að eyðileggja möguleika ákveðinna skóla á að sinna þeirri kennslu sem lög og námskrá gera ráð fyrir. Unnið hefur verið gegn því að þær áherslur sem lagðar eru í námskrá fyrir hönnun og smíði nái fram að ganga í nýjum skólum. Sú aðstaða sem ætluð er til smíðakennslu í þessum skólum er með öllu ófullnægjandi og í raun hneisa að nemendum sé boðið upp á slíkt aðstöðuleysi í stærsta og efnaðasta sveitarfélagi landsins.

Félag Íslenskra Smíðakennara hefur á undanförnum árum ítrekað bent á þá óheillaþróun sem er að verða í verkgreinakennslu og þá einna helst kennslu í hönnun og smíði og vill að gefnu tilefni lýsa yfir miklum áhyggjum vegna stöðu verklegrar kennslu í grunnskólum Reykjavíkur. Félagið hefur sent ályktanir og ábendingar til þeirra er málið varðar en ekkert hefur gerst sem bætir stöðu greinarinnar heldur hið gagnstæða. Ákvarðanir hafa verið teknar sem eru á góðri leið með að ýta kennslu í hönnun og smíði út úr nokkrum grunnskólum borgarinnar.

Mótmæli og ábendingar smíðakennara vegna þessa hafa verið virt að vettugi hingað til. Fræðslustjóra Reykjavíkur var send ályktun 7. desember 2003 þar sem smíðakennarar lýstu yfir miklum áhyggjum vegna þessa. Annað bréf var sent 3. nóvember sama ár frá list- og verkgreinakennurum í Grafarvogi og á Kjalarnesi. Bréf var sent formanni borgarráðs í júní 2003 með undirskriftum fjölmargra kennara þar sem áhyggjum er lýst vegna stefnu Fræðslustjóra sem gangi þvert á stefnu menntamálaráðuneytisins. Fræðslustjóra bárust einnig fyrirspurnir á opnum fundum þar sem smíðakennarar lýstu yfir áhyggjum af þessari stefnu en þá voru nokkrir skólar á teikniborðinu. Menntaráð Reykjavíkur ber því fulla ábyrgð á hnignun greinarinnar í þessum skólum. Afleiðingarnar eru nú að koma í ljós.

Eins og áður segir hefur kennsluaðstöðunni og stefnu borgarinnar verið mótmælt allt frá árinu 2003. Fræðslustjóri skrifar í einu svarbréfi sínu til smíðakennarafélagsins “....kennarar ættu að hætta að vinna efni inn í skólunum....Timbur og annað ætti að kaupa meira unnið...”.

Þetta ber vott um fádæma vanþekkingu fræðslustjóra og er ekki í neinum tengslum við raunveruleikann sem kennarar og skólastjórnendur standa frammi fyrir.

Fræðslustjóri virðist ekki gera sér grein fyrir að þegar keypt er niðursagað efni er 1/3 af kostnaðnum efniskostnaður og 2/3 vinnan við að saga það niður. Þann kostnað þarf að taka af efniskvóta sem ætlaður er til smíðakennslunnar þar sem þessum útgjaldalið hefur ekki verið mætt af hálfu Menntasviðs Reykjavíkur. Sem dæmi má nefna að skólastjóri einn kláraði kvóta ársins á einni önn því niðursagaða efnið var svo dýrt. Þar með var illa hægt að kenna smíði eftir áramót. Hvar á skólastjórinn að taka fé til að borga fyrir vinnu við sögun í timburverslunum ef ekki af viðbótarframlagi til skólans? Því miður virðist hafa gleymst að gera ráð fyrir þessum nýja útgjaldalið og gera ráð fyrir hærri kvóta til þeirra skóla sem ekki hafa vélar og aðstöðu? 

Fræðslustjóri sagðist einnig sjá fyrir sér “..aðstöðu þar sem nemandi hannar verkið sitt útfrá egin hugmynd. Hann vinnur það með þeim efnum og tækjum sem hæfa hans viðfangsefni.” Hvernig er mögulegt að hanna þegar allt á að kaupa niðursagað og tilbúið í fyrirfram ákveðin verkefni. Þess má einnig geta að efnisgeymslur eru litlar og jafnvel engar í þessum nýhönnuðu skólum! Kennarinn getur því með engu móti brugðist við hugmyndum nemandans og leitt hann gegnum verkefnið eins og ætlast er til í námskrá.

Nemendur eiga, samkvæmt hugmyndum fræðslustjóra, að eiga þess kost að sauma eða smíða það sem þeir hanna á einu verkstæði. Slíkt verkstæði hefur verið sett upp í a.m.k einum skóla þar sem smíða- og textílkennsla fer fram í einni kennslustofu. Starfandi kennarar þessara skóla hafa lýst yfir mikilli óánægju með starfaðstöðuna og bent á að það fari alls ekki saman að kenna þessar greinar í sömu stofunni. Þeim áhyggjum var lýst meðan stofurnar voru á teikniborðinu en á þá var ekki hlustað. Fræðslustjóri og Menntaráð virðast hafa ákveðnar hugmyndir hvernig kennsla í slíkum rýmum á að fra fram. Gott væri ef kennarar fengju námskeið í þeim nýju vinnubrögðum sem stangast algerlega á við það sem þeir þekkja. Líklegt er að eins fari um þær aðferðir og segir í ævintýrinu um nýju fötin keisarans að fræðsluyfirvöld standi eftir berrössuð þegar á reynir.

Stjórn Félags Íslenskra smíðakennara hefur farið í heimsóknir í nokkra grunnskóla og rætt við skólastjóra eða smíðakennara sem þar starfa. Þar er staðan sú að í nokkra skóla vantar smíðakennara til starfa og áður voru þar starfandi ófaglærðir kennarar. Smíðakennarar fást ekki til að sækja um störf í viðkomandi skólum vegna aðstöðuleysis. Þetta eru nýjir skólar með mjög takmarkaða aðstöðu til smíðakennslu. Þar vantar m.a. aðstöðu fyrir vélar og tæki sem nauðsynleg eru til að kennari geti sinnt þeirri kennslu sem honum er ætlað samkvæmt námskrá. Auk þess má nefna að viðeigandi loftræsting er ekki sett upp, hefilbekkir eru alltof fáir og vinnusvæði er of þröngt fyrir þann fjölda nemenda sem gert er ráð fyrir. Allt þetta veldur því að verkleg kennsla dregst saman og verður að einföldu föndri sem skilar ekki þeirri þekkingu og færni sem ætlast er til að nemendur tileinki sér og undirbýr nemendur ekki undir verklegt nám í framhaldsskóla.

Við hönnun þessara nýju skóla var sett á laggirnar samráðsnefnd sem taka átti tillit til allra þátta skólastarfsins og húsnæðisþörfum námsgreina. Vert er að geta  þess að ekki var leitað álits smíðakennara við hönnun smíðastofa eða smíðaaðstöðu. Verður því að gera því skóna að í nefndinni hafi setið einstaklingar með takmarkaða þekkingu á námsgreininni. Það er sorglegt til þess að hugsa að við svo fjárfreka aðgerð sem skólabygging er skuli ekki leitað til sérfræðinga á viðkomandi sviði eða ekki tekið tillit til ábendinga þeirra og varnaðarorða. Hvers vegna hefur ekki verið tekið mið af aðalnámskrá grunnskóla og grunnskólalögum við hönnun á nýjum skólum í Reykjavík?

Stjórn Félags Íslenskra Smíðakennara fær ekki betur séð en að smíðakennsla í nokkrum skólum sé langt frá því að uppfylla kröfur Aðalnámskrár Grunnskóla og grunnskólalaga þar sem list- og verkgreinum er ætlaður veglegur sess í starfi skólanna. Það að hafa ekki vélar til að efna niður og geymslulager takmarkar mjög aðstöðu kennara til að koma til móts við skapandi starf nemenda.

Því mótmælir Félag Íslenskra Smíðakennara því að Menntasvið Reykjavíkur haldi áfram á sömu braut með skerðingu tækifæra nemenda til að þroska með sér verk- og færnikunnáttu. Félagið fer fram á að aðstaða sé lagfærð í þeim skólum þar sem þess er þörf. Við bendum á að aðstaðan er í engu samræmi við núverandi og væntanlega nýja námskrá í hönnun og smíði. Samræmi milli námskrár, vilja menntamálaráðuneytis og vilja og stefnu Reykjavíkurborgar er ekkert.

Þessu verður að breyta.

Stjórn Félags Íslenskra Smíðakennara

 ---------------------------------------------------------------------

Bréfið var sent:

Formanni Menntaráðs -Júlíus Vífill Ingvarsson

Menntasviði Reykjavíkur - Gerður G. Óskarsdóttir

Grunnskólaskrifstofu Menntasviðs – Anna Kristín Sigurðardóttir

Samrit sent:

Formanni Kennarafélags Reykjavíkur - Þorgerður Diðriksdóttir

Kennarasambandi Íslands – Eiríkur Jónsson

Formanni félags grunnskólakennara - Ólafur Loftsson

Samfok

Heimili og skóla

Menntamálaráðherra

Menntamálaráðuneyti

Borgarstjóra Reykjavíkur

Morgunblaðinu

Fréttablaðinu